GAZEL

Divan edebiyatının en önemli ve çok sevilip kullanılan bir nazım biçimidir. Türk edebiyatına İran edebiyatın­dan girmiştir. Beyit esasına göre yazılır. Aşk, sevginin güzelliği, sevgilinin âşığa çektirdiği cefa, ilgisizliğinden şikâyet, kıskanma, ayrılığın verdiği ıstı­rap ve vuslat arzusu, sevgiliye karşı yakarışlar, dost sohbetlerindeki hâllerin ifadesi yanında bazen de ta- savvufı konular, hayat, dünya ve âhiret hakkındaki dü­şünceler işlenir. En az beş, en çok on beş beyitten meydana gelir. En çok kullanılan şekli beş ile yedi beyit arasında olanla­rıdır. Kafiyelenişi (aa-ba-ca-da-ea-...) şeklindedir. Ga­zelin ilk beyti mutlaka kendi arasında uyaklı olur. Bu ilk beyte matla”, son beyte ise “makta” adı verilir. Bir gazelin en güzel beytine “beyt-ül gazel” veya şah beyit, şairin mahlasının bulunduğu beyte de “makla beyti” denir. Mahlas genellikle makta denilen son be­yitte söylenir. Beyitleri arasında anlam birliği bulunan gazele ‘yek- âhenk”, aynı güç ve güzellikte beyitlerden oluşan ga­zele de “yek-âvâz” gazel adı verilir. Aşağıdaki gazel, musammat bir gazeldir. Bazı gazeller dize sonlarındaki kafiyelerden başka, bir de dizenin ortasında bir iç kafiye meydana geti­rilerek yazılır. Bu tip gazellere musammat gazel denir.

 

Örnek:

Beni candan usandırdı cefâdan yâr usanmaz mı Felekler yandı âhımdan murâdım şem'i yanmaz mı   Kamu bîmârına cânân deva-yı derd eder İhsan Niçün kılmaz bana derman beni bîmar sanmaz mı   Şeb-i hicran yanar cânım döker kan çeşm-i giryânım Uyandır halkı efgânım gara bahtım uyanmaz mı   Gûl-i ruhsârına karşu gözümden kanlu akar su Habîbim fasl-ı güldür bu akar sular bulanmaz mı   Gâmım pinhan tutardım ben dedîler yâre kıl rûşen Desem ol bî-vefâ bilmem inanır mı inanmaz mı   Değildim ben sana mâil sen ettin aklımı zâil Bana ta'n eyleyen gâfil seni görgeç utanmaz mı   Fuzûlî rind-i şeydâdır hemîşe halka rüsvâdır Sorun kim bu ne sevdâdır bu sevdâdan usanmaz mı   Gazellerden bazılarının sonuna manzum, kısa bir parça getirilirse o parça ziyade; beyitlerin öncesine iki, üç, dört dize eklenirse terbi, tahmis, tesdis gibi isimler alır.